Bevriezingsletsel door lachgas

Laatst bijgewerkt: oktober 2026

Waarom lachgas kouder is dan elke winter

In een lachgastank zit distikstofmonoxide grotendeels als vloeistof, samengeperst onder zijn eigen dampdruk. Zodra het gas naar buiten stroomt, zet het in één klap uit en onttrekt het warmte aan alles wat het raakt: de kraan, een cracker, een patroon en de lucht eromheen. Het kookpunt van lachgas ligt rond de 88 graden onder nul. Daarmee is uitstromend gas vele malen kouder dan de strengste nacht die in Groningen ooit is gemeten. Het metaal van een kraan of cracker koelt binnen enkele seconden tot ver onder het vriespunt en krijgt een laagje rijp. Wie dat metaal of de gasstroom met blote huid raakt, loopt in diezelfde seconden letsel op.

Dit koudeletsel is geen gewone bevriezing zoals winterhanden na een middag schaatsen op Kardinge. Het is kort maar zeer intens contact met iets extreem kouds: huid en slijmvlies bevriezen plaatselijk en kleine bloedvaten trekken samen. Het lijkt daardoor meer op een brandwond dan op onderkoeling: de schade zit op één plek, is in het begin vaak pijnloos en wordt pas uren later zichtbaar, zodat wie ook gedronken heeft er vaak pas de volgende ochtend iets van merkt.

Lippen, mond en keel

De lippen en de binnenkant van de mond zijn het meest kwetsbaar. Het weefsel is dun, vochtig en zit vol bloedvaatjes. Vocht op de lip vriest bij aanraking met bevroren metaal direct vast, zoals een tong aan een ijzeren hek in januari. Wie dan terugtrekt, scheurt een stukje huid mee. Daarnaast kan de koude gasstroom zelf de huid bevriezen zonder dat er metaal aan te pas komt. Het resultaat is een witte, wasachtige plek die na het ontdooien rood wordt, opzwelt en in de dagen daarna blaren of een korst vormt. Een lipletsel geneest meestal, maar kan een litteken achterlaten.

Ernstiger is wat er dieper gebeurt. Koud gas dat met kracht de mond- en keelholte bereikt, kan het slijmvlies van tong, gehemelte en keel beschadigen. Dat geeft een rauw gevoel, slikklachten, heesheid en in het ergste geval zwelling van de luchtweg. Zwelling in de keel is een spoedsituatie, omdat ademhalen dan snel moeilijker wordt en dit thuis niet op te lossen is. Daarom noemen we rechtstreeks contact met een tank, cracker of patroon op onze pagina over veilig gebruik als het grootste risico: het combineert extreme kou met hoge druk op het kwetsbaarste weefsel dat een mens heeft.

Handen en vingers: het letsel dat je niet voelt

Handen bevriezen anders. Wie een cracker of de kraan van een tank vasthoudt terwijl het gas uitstroomt, houdt een stuk metaal vast dat razendsnel afkoelt. De vingertoppen en de huid tussen duim en wijsvinger krijgen de volle kou. Omdat lachgas het gevoel dempt en alcohol dat nog eens versterkt, registreren veel mensen niet dat hun hand pijn doet. Pas als het gevoel terugkomt, voelen ze een branderige, kloppende pijn. In de uren daarna verschijnen witte of grijze plekken, soms blaren, en vingers die stijf en gezwollen zijn. Wie in de winter buiten staat, bijvoorbeeld op een balkon in de Oosterparkwijk, versnelt dat proces nog.

Herkennen: van wit en gevoelloos tot blaren

Koudeletsel ontwikkelt zich in fasen en wordt in het begin makkelijk onderschat. Let op deze signalen, ook de volgende dag.

• Een bleke, witte of grijze plek die hard of wasachtig aanvoelt en waar het gevoel weg is.
• Roodheid, zwelling en een brandende of kloppende pijn zodra de plek weer opwarmt.
• Blaren met helder of bloederig vocht die binnen een dag ontstaan; donkere verkleuring in de dagen daarna.
• Bij de mond: een rauwe keel, pijn bij slikken, heesheid of het gevoel dat de keel dik wordt.
• Bij de handen: stijve vingers, verlies van fijne motoriek en een doof gevoel dat niet binnen een halfuur wegtrekt.

Eerste hulp: lauw, langzaam en zonder wrijven

De basis van eerste hulp bij bevriezing is het weefsel voorzichtig op lichaamstemperatuur brengen. Haal de persoon weg van de kou en van de tank. Verwarm de plek met lauw water, ongeveer hand- tot badwarm, en houd dat een kwartier tot een halfuur vol. Geen heet water, geen föhn en geen verwarming: bevroren huid voelt temperatuur niet en verbrandt zonder dat je het merkt. Ook wrijven is uit den boze, omdat ijskristallen in de cellen het weefsel dan verder beschadigen. Ringen gaan af voordat de vingers opzwellen. Lippen en mond spoel je met lauw water; koel ze niet met ijs.

Daarna bescherm je de plek. Dek blaren losjes af met een schoon, droog gaasje en prik ze niet open; de blaar beschermt tegen infectie. Houd de hand hoog om zwelling te beperken. Een gewone pijnstiller volgens de bijsluiter is prima, alcohol niet, omdat die de pijn maskeert.

Wanneer je in Groningen hulp inschakelt

Bel direct 112 bij benauwdheid, een piepende of moeizame ademhaling, snel toenemende heesheid of een zwelling in de keel na het inademen van koud gas. Dat geldt ook als iemand tegelijk het bewustzijn verliest of niet goed reageert. Voor koudeletsel aan lippen of handen met blaren, witte plekken die na een halfuur opwarmen niet herstellen of letsel in het gezicht neem je dezelfde dag contact op met de huisarts. Buiten kantooruren is dat in de stad en een groot deel van de regio de huisartsenpost van Doktersdienst Groningen; die beoordeelt of je langs moet komen en verwijst zo nodig door naar de spoedeisende hulp.

Voorkomen is eenvoudiger dan behandelen. Elk koudeletsel door lachgas ontstaat door direct contact met uitstromend gas of met metaal dat net gas heeft doorgelaten; wie dat contact vermijdt, voorkomt het letsel. In de winter is een tank uit een koude schuur al koud voordat er iets uitstroomt; zie lachgastank in de winter.