De geschiedenis van lachgas

Laatst bijgewerkt: oktober 2026

Gedaante één: het laboratoriumgas

Lachgas begint als een curiositeit op een laboratoriumtafel. In 1772 isoleerde de Engelse geleerde Joseph Priestley een reeks 'luchtsoorten', waaronder het gas dat we nu distikstofmonoxide noemen. Hij beschreef het, maar deed er verder weinig mee. Dat veranderde eind achttiende eeuw in Bristol, waar de jonge chemicus Humphry Davy aan het Pneumatic Institution van arts Thomas Beddoes onderzocht of gassen ziekten konden genezen. Davy ademde het gas zelf in, hield nauwgezet bij wat het met hem deed en publiceerde in 1800 een dik boek over zijn proeven. Daarin staat één opmerking die de wereld lang over het hoofd zag: dat het gas pijn leek weg te nemen en bij operaties van nut kon zijn.

Gedaante twee: salonvermaak en reizende show

Davy's eigen vrienden, onder wie dichters en wetenschappers, vonden vooral het effect interessant. In de Engelse betere kringen ontstonden bijeenkomsten waar het gas voor de lol werd ingeademd, en de bijnaam 'laughing gas' raakte ingeburgerd. In de negentiende eeuw werd dat een vak. In de Verenigde Staten trokken demonstratoren met het gas van stad naar stad; vrijwilligers uit het publiek ademden het in, en de zaal lachte om hun gestuntel. Een gas dat ooit als geneesmiddel was onderzocht, was een kermisnummer geworden, en dat zou het ruim veertig jaar blijven.

Op zo'n avond in Hartford, in december 1844, zag de tandarts Horace Wells hoe een vrijwilliger onder invloed zijn been bezeerde en daar niets van merkte. De volgende dag liet Wells zichzelf onder lachgas een kies trekken door een collega en voelde niets. Zijn openbare demonstratie in een ziekenhuis in Boston, enkele weken later, mislukte echter: de patiënt schreeuwde, het publiek joelde, en Wells trok zich gebroken terug. Het idee was goed, de uitvoering niet, en de narcose ging voorlopig verder met ether en chloroform.

Gedaante drie: het narcosemiddel

Pas in de jaren 1860 keerde lachgas terug in de behandelkamer, opnieuw via een demonstrator: Gardner Colton, de man van de show in Hartford, zette het gas met succes in bij tandartsen en bouwde daar een praktijk op. Kort daarna ontdekten artsen dat het gas gemengd met zuurstof veel veiliger te gebruiken was, en in de twintigste eeuw werd het een vast onderdeel van de anesthesie. Een mengsel van lachgas en zuurstof werd in de jaren zestig in Groot-Brittannië gangbaar bij bevallingen en in ambulances, en wordt tot op de dag van vandaag gebruikt, ook in sommige Nederlandse ziekenhuizen en geboortecentra, altijd onder toezicht en met zuurstof.

Gedaante vier: keukenhulp en techniek

In de jaren dertig ontdekten Amerikaanse onderzoekers dat lachgas goed oplost in vet en dat room onder druk van het gas luchtig uit een spuitmond komt, zonder smaak achter te laten. Na de oorlog werd dat de slagroomspuitbus, en later het kleine stalen patroon voor de slagroomspuit. Tegelijk vond het gas zijn weg naar de techniek: als extra zuurstofdrager in vliegtuigmotoren tijdens de Tweede Wereldoorlog, in de autosport om motoren kortstondig meer vermogen te geven, als oxidator in raketmotoren en in de halfgeleiderindustrie bij het maken van chips. Het zijn deze toepassingen die vandaag de dag onder de uitzonderingen van de wet vallen.

Gedaante vijf: de gereguleerde stof

De recreatieve golf die Nederland vanaf ongeveer 2010 overspoelde, begon met slagroompatronen uit de supermarkt en eindigde met grote tanks op feesten en in parken. Juridisch viel lachgas lange tijd onder de Geneesmiddelenwet, maar na Europese rechtspraak over producten zonder medisch doel verschoof het in 2016 naar de Warenwet, waarmee de verkoop aan consumenten feitelijk vrij was. Gemeenten, ook in het Noorden, reageerden met verboden in hun verordeningen op gebruik in de openbare ruimte. Op 1 januari 2023 plaatste de rijksoverheid lachgas op lijst II van de Opiumwet; wat dat betekent lees je in is lachgas legaal in Nederland.

Wat Groningen van die geschiedenis terugziet

Elke gedaante van lachgas is nog zichtbaar, ook hier. Het narcosemiddel in de ziekenhuizen, het patroon in de keukenla, het technische gas in de industrie, en de gereguleerde stof in de APVG en op straat. De les van tweeënhalve eeuw is steeds dezelfde: het effect wordt eerst ontdekt, de risico's daarna, en de regels komen als laatste. Wie vandaag bestelt, doet dat met een kennis die Davy en Wells niet hadden. Hoe de regels nu in de stad uitpakken, staat in lachgasregels in Groningen.